Rond 1400 kregen naast de kerk en grootgrondbezitters ook bankiers en rijke kooplieden politieke macht. Een voorbeeld van zo’n schatrijke familie was die der Medici in Florence. De macht van de paus werd ingeperkt en langzaam groeide er een nieuwe geest waarbij zelfbewuste burgers steeds meer hun eigen leven gingen bepalen. Ook leefde tijdens de Renaissance (ca. 1350-1525) de belangstelling voor de klassieke beschaving op, wat zichtbaar werd in de verschillende kunstuitingen. Kunstenaars trachtten de werkelijkheid zo realistisch mogelijk uit te beelden en men kreeg oog voor de schoonheid van de natuur en het menselijk lichaam.

Ook in de wetenschap was sprake van een nieuw geest. Geleerden uit de Renaissance worden aangeduid als humanisten. De uitvinding van de boekdrukkunst door de Duitser Gutenberg in 1435 zorgde voor een snelle verspreiding van hun denkbeelden. In Nederland en Engeland zetten Erasmus en Thomas More zich in voor meer verdraagzaamheid. De Pool Copernicus stelde vast dat niet de aarde maar de zon het middelpunt van het heelal was. Pas nadat geleerden als Galilei en Newton de theorie hadden uitgewerkt werden de nieuwe opvattingen echter aanvaard door de kerk.

Hoewel de Renaissance beperkt bleef tot een intellectuele bovenlaag van de bevolking had zij grote gevolgen. Mensen werden kritischer, individualistischer en door een vrijere bijbeluitleg werd de Reformatie mede mogelijk gemaakt.