In de 13e eeuw drongen de Turken Klein-Azie binnen waar zij een rijk stichtten. In de daarop volgende eeuwen onderwierpen zij de Balkan, een deel van de rest van Oost-Europa en de stad Constantinopel, wat het einde van het Byzantijnse rijk betekende. In de 15e en 16e eeuw werden daar delen van het Midden-Oosten en Noord-Afrika bijgevoegd. Het rijk, bekend als het Ottomaanse Rijk (naar Osman I), werd vijf eeuwen lang bijeen gehouden. In 1529, en opnieuw in 1683, stonden de Turken voor de poorten van Wenen, wat een grote indruk maakte op de Europeanen. Na het beleg van Wenen werd de opmars van de Ottomanen in Europa gestuit. In de loop van de 17e en 18e eeuw kwamen de zwakke punten van het Ottomaanse rijk steeds verder naar voren. De Ottomaanse strijdkrachten raakten achterop bij die van de westerse mogendheden en het rijk raakte steeds verder afhankelijk van het Europese bankwezen.

Aan het einde van de 19e eeuw begon het Ottomaanse Rijk grote delen van de in Europa veroverde gebieden te verliezen. Na de Eerste Wereldoorlog versloegen de Britten en de Arabieren de Turken. Dit leidde tot de vorming van de staten Irak, Libanon, Palestina, Syrie en Transjordanie. In 1922 werd de laatste sultan van de troon gestoten en werd de huidige staat Turkije gesticht.

Rond 1300 maakte de Italiaan Marco Polo een lange reis naar China. Dit wakkerde de nieuwsgierigheid aan van de Europeanen en in de daarop volgende eeuwen werd het de uitdaging om een zeeweg te vinden naar Indie. Kort na 1400 stichtte Prins Hendrik de Zeevaarder van Portugal een zeevaartschool waar veel kennis van geografie, astronomie en navigatie werd vergaard. In 1487 werd een belangrijke mijlpaal behaald toen Bartolomo Diaz Kaap de Goede Hoop ontdekte, waardoor de zeeweg naar Indie open kwam te liggen. Tien jaar later zeilde Vasco da Gama als eerste Europeaan de 7000 km lange route naar India.

In de loop van de tijd kreeg Portugal concurrentie van Spanje. De Genuese zeevaarder Christoffel Columbus beweerde dat er een kortere route naar Indie kon worden gevonden door naar het westen te zeilen. Na een tocht van twee maanden bereikten zijn drie schepen in 1492 een nieuw land. Hij meende Indie bereikt te hebben en noemde de inwoners ‘indianen’. Na Columbus volgden de conquistadors. In 1519 startte Hernan Cortés een expeditie naar het hart van het aztekenrijk in Mexico en veroverde het. In 1530 deed Francisco Pizarro hetzelfde met het rijk van de inca’s in Peru.

In de loop van de 16e, 17e en 18e eeuw werden miljoenen Afrikanen op slavenschepen naar de Nieuwe Wereld getransporteerd. Hieraan deden ook de Engelsen, Fransen, Hollanders en Denen mee. In 1607 stichtten de Engelsen in Noord-Amerika de kolonie Virginia. In 1620 volgden de Polgrim Fathers die Massachussetts stichtten. De Pilgrim Fathers waren een groep religieuze separatisten die gebroken hadden met de Engelse staatskerk, uit onvrede dat die de reformatie niet ver genoeg had doorgezet. Korte tijd later stichtten de Fransen Nieuw Frankrijk (Canada) met steden als Montréal en Québec. De Nederlanders verstigden hun aandacht op Nieuw-Amsterdam totdat die kolonie zich in 1664 moest overgeven aan de Britten. Zij maakten er New York van. De oude beschavingen in Afrika en Azie werden over het algemeen ongemoeid gelaten.

Door de ontdekkingstochten ontstond er voor het eerst een wereldeconomie.

Rond 1400 kregen naast de kerk en grootgrondbezitters ook bankiers en rijke kooplieden politieke macht. Een voorbeeld van zo’n schatrijke familie was die der Medici in Florence. De macht van de paus werd ingeperkt en langzaam groeide er een nieuwe geest waarbij zelfbewuste burgers steeds meer hun eigen leven gingen bepalen. Ook leefde tijdens de Renaissance (ca. 1350-1525) de belangstelling voor de klassieke beschaving op, wat zichtbaar werd in de verschillende kunstuitingen. Kunstenaars trachtten de werkelijkheid zo realistisch mogelijk uit te beelden en men kreeg oog voor de schoonheid van de natuur en het menselijk lichaam.

Ook in de wetenschap was sprake van een nieuw geest. Geleerden uit de Renaissance worden aangeduid als humanisten. De uitvinding van de boekdrukkunst door de Duitser Gutenberg in 1435 zorgde voor een snelle verspreiding van hun denkbeelden. In Nederland en Engeland zetten Erasmus en Thomas More zich in voor meer verdraagzaamheid. De Pool Copernicus stelde vast dat niet de aarde maar de zon het middelpunt van het heelal was. Pas nadat geleerden als Galilei en Newton de theorie hadden uitgewerkt werden de nieuwe opvattingen echter aanvaard door de kerk.

Hoewel de Renaissance beperkt bleef tot een intellectuele bovenlaag van de bevolking had zij grote gevolgen. Mensen werden kritischer, individualistischer en door een vrijere bijbeluitleg werd de Reformatie mede mogelijk gemaakt.

Na de donkere eeuwen die volgden op de volksverhuizing maakten de Nederlanden deel uit van het Frankische Rijk. Na het verdrag van Verdun in 843 waarbij het Rijk werd opgedeeld kwamen de Nederlanden bij Lotharingen en kort daarop voor een groot deel onder het Duitse Rijk.

Vlaanderen (centrum van textielnijverheid) viel onder de Franse kroon. Aldaar werd door de Vlaamse graven een sterke bestuurlijke macht opgebouwd. Ze kwamen echter in conflict met de Franse koning en in 1302 stuurde deze een ridderleger. In de Goudensporenslag werd het leger door de Vlamingen in de pan gehakt.

Ook de graven van Holland breidden hun gebied uit. De bekendste graaf van Holland was Floris V (bijgenaamd: de keerlen god) die in 1296 door edelen werd vermoord. Het hertogdom Brabant verwierf zich na 1200 eveneens een belangrijke positie.

In de loop van de vijftiende eeuw kwam het grootste deel van de Nederlanden onder het Bourgondische rijk. Omstreeks 1400 eisten de hertogen van Bourgondië hun plaats op tussen het Franse koninkrijk en het Duitse rijk. Onder Philips de Goede en Karel de Stoute bereikte de Bourgondische macht een hoogtepunt. Er werd gestreefd naar centralisatie van het bestuur. In 1464 werd voor het eerst de Staten-Generaal bijeen geroepen.

Door het latere huwelijk van Maria van Bourgondië met Maximiliaan van Oostenrijk kwamen de Nederlanden in het bezit van de Habsburgers.

De Honderdjarige Oorlog was een lange serie conflicten tussen Engeland en Frankrijk. In 1328 stierf Karel IV: de laatste koning van de dynastie der Capetingen. Hij werd opgevolgd door Filips van Valois, maar ook de Engelse koning Edward III maakte aanspraak op de troon. Het gevolg was een langdurige oorlog op Franse bodem.

De Engelsen waren aanvankelijk succesvol. Door toedoen van Jeanne d’Arc (een boerenmeisje dat meende goddelijke stemmen te hebben gehoord) stuurde de gedemoraliseerde Franse koning een leger naar het strategische Orlxe9ans. De stad werd ingenomen en op aanraden van Jeanne werd de koning te Reims – midden in vijandelijk gebied – gekroond. Jeanne d’Arc werd door de Engelsen gevangen genomen en wegens hekserij tot de brandstapel veroordeeld.

Langzaam maar zeker wist de Franse koning vervolgens zijn rijk te heroveren. De honderdjarige oorlog kwam in 1453 ten einde.

De Keltische Britten weken na de invasie van Angelen en Saksen uit naar Wales, Ierland en Bretagne. Vanaf ca. 800 teisterden de Noormannen de Britse eilanden waarna veel Noren en Denen zich er vestigden. In de elfde eeuw vielen Engeland, Noorwegen en Denemarken zelfs onder één koning: Knoet de Grote. Toen een van zijn opvolgers (Edward de Belijder) kinderloos stierf nam de Normandische hertog Willem de Veroveraar de troon over. In de slag bij Hastings overwon hij in 1066 zijn grootste tegenstander: de Angelsaksische koning Harold. De strijd staat uitgebeeld op het bekende Tapijt van Bayeux, een borduurwerk van 70 bij 50 cm dat stamt uit de tijd niet lang na de slag; mogelijk enkele jaren.

Willem introduceerde het feodalisme. In de twaalfde eeuw werd een rekenkamer en een kanselarij geïntroduceerd. In 1215 werd koning Jan zonder Land gedwongen de Magna Carta te ondertekenen. Zijn baronnen vonden dat de koning zijn macht misbruikte en dit verdrag was een garantieverklaring dat de koning de oude adellijke privileges zou handhaven. Herhaaldelijk werd de Magna Carta herzien, waarbij meer en meer rechten aan een groeiend aantal burgers werd verleend. Op deze wijze creëerde het de omstandigheden voor de invoering van de Britse constitutionele monarchie. Nog steeds maakt de Magna Carta deel uit van de Engelse wetgeving.

Na het uitsterven van de Karolingers viel de macht van oostelijke deel van het Karolingische Rijk begin tiende eeuw in handen van de hertog van Saksen, Hendrik de Vogelaar. Zijn zoon Otto werd in 962 door de paus tot keizer gekroond, wat het officiële begin van het Heilige Roomse Rijk betekende.

De opvolgers van Otto de Grote probeerden het Rijk naar het oosten en zuiden toe uit te breiden. Op het hoogtepunt van zijn bestaan bestond het Rijk uit het moderne Duitsland, Oostenrijk, Slovenië, Zwitserland, België, Nederland, Luxemburg, Tsjechië en ook uit oostelijke delen van Frankrijk, het noorden van Italië en het westen van het moderne Polen. Het Rijk bleef echter gedurende het grootste deel van zijn bestaan niet meer dan een soort federatie. Officieel bleef het Rijk tot 1806 bestaan.

De Franken waren een Germaans volk dat voor zover bekend vanaf het begin van onze jaartelling in het huidige Duitsland woonde. Als enige bleken zij in staat om uit het puin van het West-Romeinse rijk een levensvatbaar koninkrijk te stichten.

Vanuit Doornik werd een belangrijke Frankische enclave gesticht. Rond 500 slaagde de Frankische koning Clovis (dynastie van de Merovingers) erin de gehele Romeinse provincie Gallië te onderwerpen. In de 6e tot en met de 8e eeuw veroverden de Franken geleidelijk aan ook de gebieden van het huidige Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland. Door erfdeling viel het Frankische Rijk echter snel uiteen in deelrijkjes. Vanaf ca. 700 nam de adellijke familie der Karolingers de leiding van het Frankische Rijk op zich. Onder deze dynastie bezetten de Franken grote delen van Spanje en Italië.

In samenwerking met de paus en de Frankische aristocratie werden de Friezen tot het christendom bekeerd. Een van de missionarissen was Willibrord. Hij werd de eerste bisschop van Utrecht. Zijn opgvolger Bonifatius werd op een missietocht bij Dokkum vermoord.

Na de slag bij Poitiers, waarbij de Arabieren verslagen werden, zette de Karolinger Pippijn de Korte de laatste Merovinger af en nam zelf plaats op de troon. Zijn zoon, Karel de Grote, werd de machtigste Karolingische vorst. Zijn rijk strekte zich uit van de Oostzee tot Napels en van de Atlantische Oceaan tot de Elbe. In 800 werd hij door de paus tot keizer gekroond. Bij de dood van Karel ging het koningschap over op zijn zoon Lodewijk de Vrome. Deze kreeg in totaal vier zonen: Lotharius, Lodewijk de Duitser, Pepijn en Karel de Kale. Zij verdeelden de erfenis bij het verdrag van Verdun in 843.Karel de Kale kreeg West-Francië, het latere Franse koninkrijk. Lotharius kreeg Midden-Francië, daaronder Lotharingen met de latere Nederlanden. Lodewijk de Duitser kreeg Oost-Francië, het latere Duitse rijk.

Na de dood van Lotharius werd Midden-Francië verdeeld tussen zijn zonen: Lodewijk II, Lotharius II en Karel de Jonge. Lodewijk II stierf kinderloos en werd opgevolgd door Karloman van Beieren, zoon van Lodewijk de Duitser. Zo kwam zijn gebied aan het Duitse rijk. De gebieden van Lotharius II (de Nederlanden en Lotharingen) en Karel de Jonge (Bourgondië) werden later verdeeld tussen het Duitse en Franse rijk.

De zesde en de zevende eeuw worden aangeduid als donkere eeuwen. Na de volksverhuizing konden de westelijke gebieden van het voormalige Romeinse Rijk zich economisch en cultureel gezien slechts moeizaam herstellen. De bevolkingsaantallen liepen sterk terug en steden werden verlaten. Veel technische kennis ging verloren en zelfs het schrift en het muntstelsel raakte in onbruik.

Het verdwijnen van de centrale overheid had tot gevolg dat veel gebeurtenissen niet meer in archieven bewaard bleven. De geschiedenis werd voornamelijk van mond op mond overgedragen en zo nu en dan opgeschreven door ijverige monniken.

Het Byzantijnse Rijk was het oostelijke deel van het Romeinse Rijk dat na de val van het westelijke deel (in 476) overbleef. Door keizer Constantijn de Grote werd de stad Byzantium omgedoopt tot Nova Roma (het nieuwe Rome). Nova Roma stond al snel bekend als Constantinopel. Er waren prachtige paleizen, kerken en openbare gebouwen en de kunst van de iconen kwam tot bloei.

In de 6e eeuw liet keizer Justinianus zijn legers grote delen van het voormalige West-Romeinse Rijk veroveren. Ook liet hij de bekende Hagia Sophia en de basiliek van San Vitale bouwen.

In latere eeuwen moest het rijk steeds meer gebied prijsgeven. Door de eeuwen heen teisterden onder meer Arabieren, Slaven, Perzen en ook kruisvaarders de stad. Op het laatst bestond het rijk nog slechts uit Constantinopel en de directe omgeving. Vanuit Byzantinium werden de Slavische volkeren gekerstend en geïntroduceerd aan het Griekse alfabet, de kunst en architectuur. In 1453 werd de stad door de islamitische Turken veroverd.